Wstep

Holocaust - termin zaczerpniety z greki (holocauston - calopalenie), oznaczajacy zorganizowane przez III Rzesze ludobójstwo Zydów.[1]

Bilans strat istnien ludzkich nie mówiac juz o stratach moralnych, materialnych i kulturalnych, jakie poniósl naród zydowski w okresie II wojny swiatowej jest ogromny. Dokladna liczba zamordowanych nigdy nie zostala ustalona. Gdyby przyjac ustalenia przytoczone w leksykonie historycznym, ze w obozach masowej zaglady tzn. Oswiecimiu – Brzezince zginelo od 1-3 miliona Zydów, Treblince okolo 760 tys., Belzcu okolo 600 tys., Chelmnie okolo 300 tys., Majdanku okolo 250 tys., Sobiborze okolo 250 tys., to szacunkowa liczba ofiar holocaustu w Polsce wynosilaby od 3 160 000 do 5 160 000.[2] Pamietac nalezy jednak i o tym, ze Zydzi gineli wszedzie, w gettach, obozach pracy i podczas licznych egzekucjach, szczególnie czestych w 1942 r. Niestety nikt dotychczas nie podjal próby ustalenia faktycznej liczby zabitych Zydów w dystrykcie lubelskim w egzekucjach oraz na skutek warunków panujacych w gettach i bardzo licznych obozach pracy. Tragiczna zaglada ludnosci zydowskiej w regionie bialskopodlaskim tzn. na obszarze obecnego województwa bialskopodlaskiego, mimo istnienia dosc bogatych materialów zródlowych takze, jak dotad nie doczekala sie pelnego, jednolitego opracowania. Dlatego tez powodowana intencjami poznawczymi oraz checia zapelnienia istniejacych luk w mojej wiedzy na temat historii i zaglady obywateli polskich pochodzenia zydowskiego postanowilam podjac wyzej wskazany temat.

Zalozeniem niniejszej pracy jest ukazanie zjawisk w sposób ilosciowy i jakosciowy na przykladzie obecnego województwa bialskopodlaskiego, które w polityce okupanta, ze wzgledu na polozenie geograficzne zajelo istotna role. Praca moja jest przede wszystkim próba przedstawienia rozmiarów zbrodni dokonanych na ziemiach bialskopodlaskich ale takze, choc juz w znacznie wezszym zakresie stanowi wyjasnienie istoty polityki okupanta, jej cele, sposoby realizacji i skutki.

Terytorialnie praca dotyczy województwa bialskopodlaskiego, którego zasieg i rozmiary przedstawia ponizsza mapa.

Sklada sie z trzech rozdzialów. Pierwszy z nich poswiecony jest historii Zydów na Podlasiu i dotyczy takich kwestii jak osadnictwo, gospodarka i zycie spoleczno – polityczne. W napisania tego rozdzialu pomogly mi nastepujace zródla: Studia Podlaskie pod redakcja Haliny Parafinowicz, Jerzego Urwanowicza, Andrzeja Wyczanskiego, a w szczególnosci opracowania Anatola Leszczynskiego Z dziejów Zydów Podlasia (1487-1795), Zenona Gildona Ludnosc zydowska w miastach województwa podlaskiego w koncu XVIII wieku, Zbigniewa Zaporowskiego Ludnosc zydowska w Bialej Podlaskiej w latach 1918-1939 i Jakuba Goldberga Zyd i karczma miejska na Podlasiu w XVIII wieku, Studium osadnicze, prawne i ekonomiczne i opracowanie Anatola Leszczynskiego Zydzi ziemi bialskiej od polowy XVII wieku do 1795, Informator Powszechny Rzeczypospolitej z Kalendarzem Policji Panstwowej na rok 1922, broszura autorstwa Jerzego Sroki Slad pod redakcja Henryka Kusia, cykl Opowiesci z Podlasia autorstwa Jerzego Sroki zamieszczonych w prasie regionalnej Slowo Podlasia, Slownik Biograficznym tego samego autora takze zamieszczony w Slowie Podlasia oraz praca Stanislawa Jadczaka Biala Podlaska dzieje miasta i jego zabytki.

Rozdzial drugi poswiecony jest systemowi okupacyjnemu Niemiec na terytorium województwa i w szczególnosci mówi o dzialaniach wojennych w 1939 r., administracji cywilnej, policji i wehrmachcie. Do jego napisania posluzylam sie nastepujacymi zródlami: Rok 1939 na Podlasiu pod redakcja Edwarda Jasinskiego i Henryka Mierzwinskiego i zamieszczonym w nim opracowaniu Edwarda Geresza Dzialania wojenne na Podlasiu we wrzesniu 1939 r., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce t. I i II, autorstwa Czeslawa Madajczyka, Waldemara Tuszynskiego Policyjny i wojskowy aparat okupacyjny zamieszczony w Zeszytach Majdanka t. III, Józefa Kasperka Poczatki organizacji i dzialalnosci urzedów pracy na Lubelszczyznie (pazdziernik 1939-styczen 1940) zamieszczonym w Zeszytach Majdanka t. VI, Józefa Kasperka Zarys organizacyjny Arbeitsamtów w Dystrykcie Lubelskim w latach 1939-1944 zamieszczonym w Zeszytach Majdanka t. VII, oraz Zbrodnie hitlerowskie w regionie bialskopodlaskim 1939-1944 pod redakcja Mariana Kowalskiego a w szczególnosci opracowania Jerzego Sroki Hitlerowski aparat terroru i zbrodni, broszura autorstwa Janusza Odziemkowskiego Katownia Gestapo w Bialej Podlaskiej, wspomniana wczesniej broszury Jerzego Sroki Slad oraz praca Stanislawa Jadczaka Biala Podlaska dzieje miasta i jego zabytki, praca Jerzego Sroki Biala na Podlasiu, oraz prasa regionalna Prawda Bialej Podlaskiej z 1939 roku.

Rozdzial trzeci dotyczy szczególnie tematu pracy i poswiecony jest zagladzie ludnosci zydowskiej na Podlasiu. Posiada on 4 podrozdzialy mówiace o formach dokonywanych zbrodni a sa to getta, obozy pracy, egzekucje i dzialania batalionu, który wyjatkowo okrutnie wpisal sie do kart historii województwa. Przy napisaniu tego rozdzialu posluzylam sie nastepujacymi zródlami: Janina Kielbon Migracje ludnosci w dystrykcie lubelskim w latach 1939-1944, Leksykon historyczny XX wieku pod redakcja Bozeny Bankowicz, Marka Bankowicza, Antoniego Dudka, Biuletyn Glównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Zbrodnie hitlerowskie w powiecie Biala Podlaska w latach 1939-1944 pod redakcja Mariana Kowalskiego, wydanych przez Towarzystwo Przyjaciól Nauk w Miedzyrzecu Podlaskim, a w szczególnosci referatami Jerzego Sroki Hitlerowski aparat zbrodni i terroru w powiecie Biala Podlaska 1939-1944 i Eugeniusza Winskiego Eksterminacja mieszkanców powiatu Biala Podlaska w latach 1939-1944, Zeszytów Majdanka t. III, opracowanie Leszka Siemiona Egzekucje na Lubelszczyznie i Wiezienia i obozy w dystrykcie lubelskim w latach 1939-1944 autorstwa Edwarda Dziadosza i Józefa Marszalka, praca Zbrodnie hitlerowskie w regionie bialskopodlaskim 1939-1944 pod redakcja Mariana Kowalskiego i zamieszczonym w niej opracowaniem Jerzego Doroszuka Zaglada obywateli polskich pochodzenia zydowskiego, praca amerykanskiego historyka Daniela Jonaha Goldhagena Hitler’s Willing Executioners, Ordinary Germans and the Holocaust, oraz szeregiem artykulów z prasy jak np: Mordercy z gorliwosci autorstwa Adama Krzeminskiego zamieszczony w Polityce, Smutek kamiennych tablic autorstwa Waldemara Piaseckiego w Sztandarze Ludu, Schronisko ludnosci zydowskiej w Slowie Podlasia, Mówia swiadkowie i dokumenty takze w Slowie Podlasia, Marsz smierci z Lublina do Bialej autorstwa Andrzeja Pawluczuka w Dzienniku Lubelskim, Ich juz nie ma autorstwa Stefana Grodzickiego w Slowie Podlasia, Co ludzie powiedza Marka Wasiluka w Slowie Podlasia oraz zeznaniami swiadków wydarzen z okresu II wojny swiatowej zebranymi przez Okregowa Komisje Badania Zbrodni Hitlerowskich w Lublinie.

Praca niniejsza napisana zostala pod kierunkiem prof. dr hab. Edwarda Olszewskiego jako praca magisterska. Na jej ostateczny ksztalt wplynely uwagi promotora, któremu skladam serdeczne podziekowania za okazana pomoc. Chcialam tu takze bardzo podziekowac dyrektorowi Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej Panu dr Jerzemu Flisinskiemu, oraz wszystkim pracownikom Biblioteki Regionalnej za pomoc w udostepnieniu potrzebnych materialów.

[1] Bozena Bankowicz, Marek Bankowicz, Antoni Dudek, Leksykon historyczny XX wieku, Kraków 1996, Wydawnictwo GEO, s. 218.
[2] Ibid.
[3] Informator samorzadowy województwa bialskopodlaskiego, Express Press, Lublin 1996.